عاملیت در علوم اجتماعی به معنای توانایی فرد برای اقدام مستقل و ایجاد تغییر در ساختار است. دغدغه اجتماعی نیز همان ناراحتی یا احساس مسئولیتی است که فرد در قبال مشکلات جامعه دارد.
وقتی این دو را ترکیب میکنیم به فرآیندی میرسیم که طی آن یک احساس درونی و منفعل (دغدغه) تبدیل به یک کنش بیرونی و مؤثر (عاملیت) میشود. شبکه مفاهیم پاکار بر روی همین مسئله استوار میگردد. پاکار ابزاری است که این کیمیاگری را انجام میدهد و «غصهخوردن» برای جامعه را به «کنش» برای جامعه تبدیل میکند.
چرا اولویتدادن به این مفهوم در پاکار حیاتی است؟
بسیاری از افراد جامعه دچار وضعیتی هستند که روانشناسان به آن « شکاف نیت و عمل» میگویند. یعنی آدمها نیت خیر دارند و از دیدن مشکلات ناراحت میشوند اما اقدامی نمیکنند.
دلیل این بی عملی بیتفاوت بودن آنها نیست بلکه آنها احساس ناتوانی یا سردرگمی میکنند. آنها فکر میکنند که مشکلات خیلی بزرگ هستند و توان آنها خیلی کوچک است. مفهوم عاملیتبخشی دقیقاً برای پر کردن این شکاف طراحی شده است. این مفهوم به کاربر میگوید که لازم نیست اصطلاحاً سوپرمن باشی تا دنیا را نجات دهی بلکه کافی است پاکار باشی تا یک گوشه کار را بگیری.
سه رکن اصلی عاملیت در پاکار
برای اینکه این مفهوم در پلتفرم پاکار محقق شود باید سه حس متفاوت در کاربر بیدار شود که در مجموع حس عاملیت را میسازند.
حس توانستن:
فرد باید باور کند که «من میتوانم». بسیاری از افراد فکر میکنند مهارت خاصی ندارند که به درد کار خیر بخورد. پاکار باید با تعریف فرصتهای داوطلبی متنوع و ساده به آنها نشان دهد که حتی مهارتهای معمولی یا زمانهای کوتاه آنها نیز ارزشمند و گرهگشا است.
حس دانستن:
عاملیت نیاز به آگاهی دارد. فرد باید بداند «کجا و چگونه» میتواند کمک کند. ابهام دشمن عاملیت است. پاکار باید با شفاف کردن مسیر و نشان دادن دقیق نیازها قدرت تصمیمگیری را به فرد برگرداند و او را از سردرگمی نجات دهد.
حس اثرگذاری:
عاملیت زمانی کامل میشود که فرد نتیجه کارش را ببیند. اگر کسی کاری انجام دهد و نداند چه شد حس عاملیت او میمیرد. پاکار باید با بازخوردهای دقیق به فرد نشان دهد که حضور او باعث چه تغییری شد تا او خود را به عنوان یک بازیگر موثر در صحنه اجتماعی به رسمیت بشناسد.
گذار از تماشاگر به بازیگر
در جامعهشناسی مفهومی داریم به نام «تماشاگر بودن» که در آن افراد فقط نظارهگر مشکلات هستند و منتظرند دولت یا دیگران کاری کنند. عاملیتبخشی یعنی تبدیل این تماشاگران به بازیگران فعال.
پاکار به دغدغههای انتزاعیِ ذهنی (مثل کاش فقر نبود) جسمیت میبخشد و آنها را به پروژههای اجرایی (مثل آموزش دو ساعت ریاضی به کودک کار) تبدیل میکند. این یعنی دغدغه دیگر فقط یک فکر آزاردهنده در سر فرد نیست بلکه به ابزاری برای تغییر تبدیل شده است.
پاکار به عنوان ابزار قدرت
در نهایت وقتی میگوییم پاکار به دغدغهها عاملیت میبخشد یعنی پاکار «تکنولوژیِ توانمندسازی» است. به عبارت سادهتر، پاکار به آدمهای خوبِ دستخالی ابزار میدهد.
در این فرآیند به آنها قدرتی داده میشود که تا قبل از این نداشتند و آن قدرتِ «سازماندهی شدن» و «متصل شدن» است. دغدغه فردی من به تنهایی ضعیف است اما وقتی از طریق پاکار به دغدغه هزاران نفر دیگر متصل میشود قدرت تغییر پیدا میکند.
این ایدهی محوری به ما یادآوری میکند که محصول نهایی پاکار صرفاً خدمات داوطلبانه نیست بلکه محصول نهایی، «انسانهای توانمند و مسئول» است.
منطق تقسیم شبکه مفاهیم به چهار لایه (ریشه/بستر/انگیزه/مکانیسم)
هر پلتفرم اجتماعی موفق از جمله پاکار باید بتواند به چهار سوال کلیدی پاسخ دهد که هر کدام مربوط به یک لایه هستند:
« چرا وجود داریم؟ » که مربوط به لایه ریشهها است. «چه اثری بر جامعه میگذاریم؟ » که مربوط به لایه بستر است. «کاربر چه حسی دارد؟ » که مربوط به لایه فردی است و «چگونه کار را انجام میدهیم؟ » که مربوط به لایه عملیاتی است
اگر همه این مفاهیم را در یک سطح ببینیم دچار خطای شناختی میشویم و ممکن است ابزار را با هدف اشتباه بگیریم یا احساسات فردی را با اثر اجتماعی یکی بدانیم.
الف. لایه اول یا ریشههای بنیادین و اخلاقی
این لایه عمیقترین بخش پلتفرم است. مفاهیم این لایه مستقل از زمان و مکان هستند و فلسفه وجودی پاکار را تشکیل میدهند. اینها ارزشهایی هستند که حتی اگر پلتفرم دیجیتالی وجود نداشته باشد باز هم صحیح و معتبرند.
تفاوت اصلی ریشهها با سایر لایهها در ثبات آنهاست. لایه عملیاتی ممکن است با پیشرفت تکنولوژی تغییر کند یا لایه اجتماعی ممکن است بسته به شرایط جامعه نوسان داشته باشد اما ریشهها ثابت هستند. آنها اصول اعتقادی پاکار محسوب میشوند و تغییر نمیکنند. این لایه چرایی کار را تامین میکند و به فعالیت ما مشروعیت میدهد.
ب. لایه دوم یا بستر جامعهشناختی
این لایه فضایی است که فعالیتهای پاکار در آن اتفاق میافتد و اثرات آن در مقیاس کلان دیده میشود. در اینجا ما دیگر به یک فرد نگاه نمیکنیم بلکه به روابط میان آدمها و ساختار جامعه توجه داریم.
تفاوت این لایه با لایه فردی در زاویه دید است. در لایه فردی ما نگران حال خوب و انگیزه یک نفر هستیم اما در این لایه نگران سلامت کل جامعه هستیم. تفاوت آن با لایه ریشه هم در این است که ریشه یک ایده ذهنی است اما بستر یک واقعیت عینی و بیرونی است که در سطح شهر و کشور دیده میشود.
ج. لایه سوم یا سطح روانشناختی و فردی
این لایه موتور محرک پلتفرم است زیرا تا زمانی که افراد انگیزه درونی نداشته باشند حرکتی صورت نمیگیرد. در اینجا تمرکز بر دنیای درونی داوطلب و احساساتی است که تجربه میکند.
این لایه کاملاً درونی و شخصی است بر خلاف لایه بستر که بیرونی و عمومی است. تفاوت آن با لایه عملیاتی نیز در این است که لایه عملیاتی با منطق و سهولت کار سروکار دارد اما لایه فردی با احساس و قلب کاربر درگیر است. درحقیقت این لایه سوخت حرکت را تامین میکند.
د. لایه چهارم یا سطح عملیاتی و کارکردی
این لایه بیرونیترین پوسته پاکار است که کاربر مستقیماً با آن در تماس است. در اینجا تمام فلسفهها و اهداف اجتماعی تبدیل به دکمهها، فرآیندها و ابزارهای قابل استفاده میشوند.
این لایه ابزاری و تکنیکال است. تفاوت بنیادین آن با سه لایه دیگر در این است که آنها هدف هستند اما این لایه وسیله است. به عنوان مثال، ما تسهیلگری میکنیم (وسیله) تا سرمایه اجتماعی (هدف لایه دوم) رشد کند و فرد احساس رضایت (هدف لایه سوم) داشته باشد.
