در بخش نخست این سلسله یادداشتها، معماری کلان «شبکه مفاهیم پاکار» را در چهار سطحِ ریشهها، بسترها، انگیزهها و مکانیسمها مورد بررسی قرار دادیم. هدف غایی این پلتفرم، گذار از دغدغههای انتزاعی ذهنی به « عاملیت اجتماعی» است؛ مفهومی که در علوم اجتماعی به معنای توانمندی فرد برای اقدام مستقل و اثرگذاری بر ساختارهای موجود تعریف میشود.
برای درک عمیقتر این فرآیند، لازم است از لایه نخست یعنی « ریشههای بنیادین و اخلاقی » آغاز کنیم. این سطح، عمیقترین بخش شبکه مفهومی پاکار و معرفِ فلسفه وجودی آن است. مفاهیم این لایه، برخلاف لایه عملیاتی که تحت تأثیر متغیرهای تکنولوژیک و زمانی تغییر میکنند، اصولی ثابت، مستقل از مکان و تکرارناپذیر هستند. در واقع، لایه ریشهها وظیفه پاسخ چرایی وجودی پلتفرم را بر عهده دارد و به کنشهای داوطلبانه، مشروعیت اخلاقی و مدنی میبخشد.
برای درک عمیق فلسفه وجودی پاکار و مأموریتی که این پلتفرم بر دوش گرفته است باید به سراغ نخستین و بنیادیترین مفهوم در لایه مفاهیم بنیادین برویم که همان خیر عمومی است. این مفهوم سنگ بنای هر تمدن و جامعهای است که قصد دارد فراتر از بقای صرف حرکت کند و به سمت شکوفایی گام بردارد. در این بخش تلاش میشود ابعاد پیدا و پنهان این مفهوم را شکافته و نسبت آن را با فعالیتهای داوطلبانه مدرن و پلتفرمی مانند پاکار روشن کنیم.
تعریف دوباره خیر عمومی فراتر از تعاریف کلاسیک
وقتی از خیر عمومی سخن میگوییم ذهن بسیاری از افراد به سمت خدمات دولتی مانند پارکها یا جادهها و امنیت مرزها میرود. اگرچه این موارد بخشی از مصادیق خیر عمومی هستند اما تمام آن نیستند. خیر عمومی در معنای عمیق و فلسفی خود به هر آن چیزی اطلاق میشود که نفع آن به تمام اعضای جامعه میرسد و هیچکس را نمیتوان از استفاده از آن منع کرد. این مفهوم شامل هوای پاک و امنیت روانی و اعتماد اجتماعی و حتی امید به آینده است. خیر عمومی همان بستری است که زیستن را برای ما ممکن و دلپذیر میکند.
نکته ظریف و حیاتی در اینجا این است که خیر عمومی برخلاف یک کالا با مصرف شدن تمام نمیشود. وقتی شما یک سیب میخورید آن سیب تمام میشود و شخص دیگری نمیتواند آن را بخورد اما وقتی شما امنیت یا دانایی یا فرهنگ مهربانی را در جامعه تولید میکنید مصرف آن توسط یک نفر مانع استفاده نفر بعدی نمیشود. حتی برعکس عمل میکند و هر چه افراد بیشتری از آن بهرهمند شوند مقدار آن بیشتر و کیفیت آن غنیتر میشود. پاکار دقیقاً در همین نقطه ایستاده است و تلاش میکند کالایی تولید کند که با مصرف شدن تکثیر میشود.
گذار از نفع شخصی به نفع جمعی
در دنیای مدرن که فردگرایی و رقابت برای کسب منافع شخصی به سکه رایج تبدیل شده است صحبت از خیر عمومی شاید کمی ایدهآلیستی به نظر برسد. اما حقیقت این است که پیگیری نفع شخصی بدون وجود بستری از خیر عمومی غیرممکن است. تصور کنید فردی ثروتمندترین خانه شهر را دارد اما هوای شهر آلوده است یا امنیت در خیابانها وجود ندارد. در این حالت ثروت خصوصی او نمیتواند کیفیت زندگیاش را تضمین کند. اینجاست که درمییابیم سرنوشت نفع شخصی با خیر عمومی گره خورده است.
پاکار با درک این موضوع تلاش میکند پارادایم فکری جامعه را تغییر دهد. ما نمیخواهیم افراد از نفع شخصی خود بگذرند یا دست به ایثار غیرعقلانی بزنند بلکه میخواهیم نشان دهیم که هوشمندانهترین روش برای تامین منافع شخصی مشارکت در ساختن خیر عمومی است. وقتی داوطلبی زمانی را صرف آموزش کودکان محروم میکند او صرفاً در حال ایثار نیست بلکه در حال ساختن جامعهای امنتر و پویاتر برای آینده خود و فرزندانش است.
منابع مشترک و راهحل داوطلبانه
یکی از چالشهای بزرگ در مسیر تحقق خیر عمومی مسئلهای است که در اقتصاد به آن «تراژدی منابع مشترک» میگویند. این نظریه بیان میکند که اگر انسانها تنها به فکر منافع خود باشند منابع مشترک جامعه مانند محیط زیست یا اعتماد عمومی را نابود خواهند کرد زیرا هرکس میخواهد سهم بیشتری ببرد و هزینه کمتری بپردازد. نتیجه نهایی این رویکرد نابودی کل سیستم است.
در گذشته تنها راه حل این مشکل دخالت دولتها و وضع قوانین سختگیرانه بود. اما در دنیای پیچیده امروز دولتها به تنهایی قادر به حفظ و تولید خیر عمومی نیستند. سرعت تغییرات و گستردگی نیازها چنان زیاد است که هیچ ساختار بوروکراتیکی نمیتواند به تنهایی پاسخگو باشد. راه حلی که پاکار منادی آن است ورود جامعه مدنی و کنشگران داوطلب به میدان است.
وقتی افراد نه با زور قانون بلکه با انگیزه درونی و احساس مسئولیت وارد میدان میشوند کیفیت خیر عمومی تولید شده متفاوت خواهد بود. داوطلبان پاکار کسانی هستند که آگاهانه تصمیم گرفتهاند در دام تراژدی منابع مشترک نیفتند. آنها کسانی هستند که به جای پرسیدن این سوال که سهم من کجاست میپرسند نقش من چیست و همین تغییر کوچک در ادبیات ذهنی میتواند سرنوشت یک ملت را تغییر دهد.
فناوری به مثابه تسهیلگر خیر عمومی
شاید بپرسید که چرا با وجود میل باطنی انسانها به نیکی کردن، تولید خیر عمومی در جوامع مدرن دشوار شده است. پاسخ در بالا بودن هزینههای مبادله و اصطکاکهای اجتماعی نهفته است. در گذشته و در جوامع کوچک روستایی هر کس میدانست همسایهاش چه نیازی دارد و کمک کردن آسان بود. اما در کلانشهرهای بیدر و پیکر امروزی فرد دغدغهمند نمیداند که توانایی او در کجا بیشترین کاربرد را دارد.
این ندانستن و نبودن ابزار ارتباطی باعث میشود که انرژی عظیم داوطلبی در جامعه هدر برود یا سرکوب شود. پاکار در اینجا نقش تکنولوژیک خود را ایفا میکند. فناوری در پاکار هدف نیست بلکه ابزاری است برای کاهش هزینههای مشارکت در خیر عمومی. پلتفرم با شفافسازی نیازها و دستهبندی تواناییها فرآیند اتصال را چنان ساده میکند که هر فرد با کمترین اصطکاک بتواند سهم خود را در تولید خیر عمومی ایفا کند.
ما در پاکار معتقدیم که تکنولوژی دیجیتال میتواند همانطور که تجارت و حملونقل را دگرگون کرد عرصه خیر عمومی را نیز متحول کند. با استفاده از دادهها و هوشمندی پلتفرم ما میتوانیم نقاط کور جامعه را شناسایی کنیم و سیل خروشان مهربانی مردم را دقیقاً به همان نقاط هدایت کنیم. این یعنی بهرهوری در نیکوکاری و مهندسی دقیق خیر عمومی.
اعتماد به عنوان نامرئیترین خیر عمومی
در میان تمام مصادیق خیر عمومی یک مورد وجود دارد که از همه حیاتیتر و در عین حال شکنندهتر است و آن اعتماد است. اعتماد شیرازه جامعه است. اگر اعتماد نباشد هزینههای زندگی سرسامآور میشود و ما برای هر کاری نیاز به قراردادهای سفت و سخت و نظارتهای پلیسی خواهیم داشت.
فعالیت در پاکار بیش از آنکه تولید خدمات باشد تولید اعتماد است. وقتی یک داوطلب بدون چشمداشت مالی وقتش را در اختیار یک موسسه یا فرد نیازمند میگذارد در حال تزریق اعتماد به رگهای جامعه است. او با عمل خود فریاد میزند که هنوز انسانیت زنده است و هنوز میتوان به غریبهها تکیه کرد. این پیام قدرتمندترین پادزهر برای ناامیدی و بدبینی اجتماعی است که امروز گریبانگیر بسیاری از جوامع شده است.
هر تعامل موفق در بستر پاکار یک واحد اعتماد تولید میکند. این اعتماد تولید شده در حصار پلتفرم باقی نمیماند بلکه سرریز میکند و در خیابانها و بازارها و مدارس جاری میشود. جامعهای که سطح اعتماد در آن بالا باشد جامعهای است که خیر عمومی در آن به وفور یافت میشود و هزینههای روانی زندگی در آن پایین است.
نقش خیر عمومی در سلامت روان فردی
اگرچه خیر عمومی یک مفهوم اجتماعی است اما تاثیرات عمیقی بر روان فرد دارد. تحقیقات متعدد نشان داده است که انسانهایی که خود را بخشی از یک کل بزرگتر میبینند و در تولید خیر عمومی مشارکت دارند از سلامت روان بالاتری برخوردارند. انزوا و تمرکز صرف بر خود ریشه بسیاری از افسردگیها و اضطرابهای مدرن است.
مشارکت در خیر عمومی به فرد احساس تعلق میدهد. انسان ذاتاً موجودی اجتماعی است و نیاز دارد که حس کند وجودش برای قبیله یا جامعه مفید است. پاکار با فراهم کردن بستر مشارکت این نیاز دیرینه تکاملی را ارضا میکند. داوطلب در پاکار احساس میکند که چرخدندهای هرزگرد در ماشین بزرگ هستی نیست بلکه قطعهای اثرگذار است که حرکت کل سیستم به او وابسته است. این احساس ارزشمندی نیز خود نوعی خیر عمومی است که جامعه به فرد باز میگرداند.
خیر عمومی و عدالت اجتماعی
یکی دیگر از ابعاد خیر عمومی رابطه آن با عدالت است. در جامعهای که خیر عمومی ضعیف است شکاف طبقاتی بیداد میکند زیرا تنها کسانی که پول دارند میتوانند امنیت و آموزش و سلامت و تفریح را برای خود بخرند. اما در جامعهای که خیر عمومی قدرتمند است حداقلهای کیفیت زندگی برای همه فراهم است.
فعالیت داوطلبانه در پاکار نوعی مکانیسم بازتوزیع است. اما نه بازتوزیع اجباری ثروت بلکه بازتوزیع اختیاری مهارت و زمان و محبت. وقتی یک پزشک متخصص ساعاتی را رایگان به ویزیت بیماران نیازمند اختصاص میدهد یا یک معلم باتجربه به کودکان بازمانده از تحصیل درس میدهد آنها در حال پر کردن شکافهای نابرابری با ملات خیر عمومی هستند.
این رویکرد به عدالت بسیار پایدارتر از روشهای دستوری است زیرا بر پایه همدلی و درک متقابل بنا شده است. خیر عمومی که از دل مشارکت داوطلبانه بیرون میآید با خود منت و تحقیر به همراه ندارد بلکه فضایی از احترام و کرامت را ایجاد میکند که در آن گیرنده و دهنده هر دو احساس بزرگی میکنند.
آینده خیر عمومی در عصر پلتفرمها
ما در حال ورود به دورانی هستیم که تعریف ثروت و دارایی در حال تغییر است. اگر در قرن بیستم داراییها فیزیکی و خصوصی بودند در قرن بیست و یکم داراییهای نامشهود و عمومی ارزش بیشتری پیدا میکنند. شهرت نیک و شبکه روابط و تاثیرگذاری اجتماعی به ارزهای جدید تبدیل میشوند.
پاکار پیشگام این تحول است. ما در حال ساختن زیرساختی هستیم که در آن تولید خیر عمومی به اندازه تولید کالاهای تجاری جدی و سیستماتیک گرفته شود. ما میخواهیم روزی را ببینیم که رزومه افراد تنها با سوابق شغلی و تحصیلی سنجیده نشود بلکه میزان مشارکت آنها در خیر عمومی و ردپای مثبتی که در جامعه بر جای گذاشتهاند نیز معیار اصلی شایستگی باشد.
در آن روز خیر عمومی دیگر یک مفهوم انتزاعی در کتابهای فلسفه یا یک شعار در سخنرانیهای سیاسی نخواهد بود. خیر عمومی تبدیل به یک شاخص ملموس و قابل اندازهگیری میشود که وضعیت سلامت جامعه را نشان میدهد. هر داوطلب در پاکار یک سرمایهگذار است که نه در بورس اوراق بهادار بلکه در بورس ارزشهای انسانی سرمایهگذاری میکند و سود آن را نه به صورت اسکناس بلکه به صورت لبخند رضایت و امنیت خاطر و جامعهای مهربانتر دریافت میکند.
این مسیر طولانی و دشوار است اما ما در پاکار ایمان داریم که با تکیه بر فطرت پاک انسانها و استفاده هوشمندانه از ابزارهای مدرن میتوانیم خیر عمومی را از یک کالای کمیاب به هوایی که تنفس میکنیم تبدیل کنیم. این میراثی است که ما میخواهیم برای آیندگان بر جای بگذاریم جامعهای که در آن خوبی کردن آسانترین کار است و خیر عمومی نه استثنا بلکه قاعده زندگی است.
مطالعه بیشتر:
اقتصاد برای خیر عمومی به قلم ژان تیرول
استبداد شایستگی: چه بر سر خیر عمومی آمده است؟ به قلم مایکل سندل
