در مسیر شبکه مفاهیم بنیادین پاکار، سفر خود را با ترسیم نقشۀ لایههای چهارگانه آن آغاز کردیم تا نشان دهیم این پلتفرم چگونه دغدغههای انتزاعی را به «عاملیت اجتماعی» تبدیل میکند. در گام دوم، نخستین ریشه اخلاقی ما یعنی «خیر عمومی» را کالبدشکافی کردیم؛ مفهومی که آموختیم سنگبنای ما است و برخلاف کالاهای خصوصی، با مصرف شدن نه تنها تمام نمیشود، بلکه در رگهای جامعه تکثیر میگردد.
دومین ستون استوار در لایه ریشههای اخلاقی و بنیادین پلتفرم پاکار مفهوم عمیق و چندوجهی مسئولیتپذیری مدنی است. اگر خیر عمومی را مقصد نهایی و افق پیش روی جامعه بدانیم مسئولیتپذیری مدنی همان نیروی محرکه و سوختی است که ما را به سمت آن مقصد هدایت میکند. در جهانی که مرزهای میان فرد و جامعه هر روز کمرنگتر میشود درک درست از جایگاه ما نسبت به محیط پیرامونمان دیگر یک بحث روشنفکرانه نیست بلکه شرط بقا و کیفیت زندگی ماست.
مسئولیت پذیری|عبور از تماشاگر بودن و ورود به صحنه بازیگری
نخستین گام در درک مسئولیتپذیری مدنی تمایز قائل شدن میان ساکن بودن و شهروند بودن است. ساکن کسی است که تنها در یک جغرافیا زندگی میکند و از منابع آن مصرف میکند و رابطه او با شهر و جامعه رابطهای یکسویه و مبتنی بر مطالبهگری صرف است. اما شهروند کسی است که خود را جزئی از یک کل زنده میداند و درک میکند که سرنوشت او با سرنوشت دیگران گره خورده است. مسئولیتپذیری مدنی دقیقاً همان لحظه بیداری است که فرد تصمیم میگیرد از صندلی تماشاگر بلند شود و نقشی هرچند کوچک در جامعه ایفا کند.
این گذار یک تحول درونی و بلوغ اجتماعی است. در این مرحله فرد دیگر نمیپرسد که چرا کسی کاری نمیکند بلکه از خود میپرسد که من چه کاری میتوانم انجام دهم. پاکار به عنوان یک پلتفرم دقیقاً برای همین لحظه طراحی شده است تا وقتی این سوال در ذهن فرد شکل گرفت پاسخ آن در دسترس باشد. ما معتقدیم که بسیاری از افراد جامعه پتانسیل عبور از مرحله سکونت به مرحله شهروندی فعال را دارند اما ابزار مناسب برای این کار را در اختیار نداشتهاند.
تعادل میان حقوق و تکالیف
گفتمان غالب در جوامع مدرن طی دهههای اخیر بیشتر بر محور حقوق فردی چرخیده است. همه ما لیست بلندبالایی از حقوقی داریم که جامعه و دولت باید برای ما تامین کنند و این البته صحیح و ضروری است. اما تاکید افراطی بر حقوق و فراموش کردن تکالیف میتواند جامعه را به مجموعهای از افراد طلبکار و ناراضی تبدیل کند که هیچکس حاضر نیست برای بهبود شرایط قدمی بردارد. مسئولیتپذیری مدنی تلاشی برای بازگرداندن تعادل به این کفه ترازو است.
مسئولیتپذیری مدنی به ما یادآوری میکند که هر حقی با خود تکلیفی به همراه میآورد. حق برخورداری از محیط زیست سالم با تکلیف حفاظت از آن همراه است و حق زندگی در جامعهای امن با تکلیف مراقبت از همسایگان و همشهریان گره خورده است. پاکار ابزاری است که انجام این تکالیف را تسهیل میکند و آن را از یک بار سنگین به یک تجربه لذتبخش و معنادار تبدیل میسازد. وقتی فردی داوطلبانه مهارتی را آموزش میدهد او در حال پرداخت سهم خود از قرارداد اجتماعی نانوشتهای است که جامعه را سرپا نگه داشته است.
راهکار بیتفاوتی و انزوای اجتماعی
بزرگترین تهدید برای جوامع امروز فقر یا کمبود منابع نیست بلکه ویروس خطرناک بیتفاوتی است. بیتفاوتی حالتی است که در آن فرد دیواری نامرئی دور خود میکشد و رنجهای دیگران یا مشکلات عمومی را نادیده میگیرد تا آرامش روانی خود را حفظ کند. اما این آرامش کاذب و شکننده است. مسئولیتپذیری مدنی قویترین پادزهر برای درمان این بیحسی اجتماعی محسوب میشود.
وقتی فردی مسئولیتپذیر میشود در واقع میپذیرد که درد دیگران درد اوست و بهبود حال دیگران بهبود حال اوست. این پذیرش اگرچه ممکن است در ابتدا سخت به نظر برسد اما در نهایت به فرد احساس اتصال و تعلق عمیقی میدهد. انزوا ریشه بسیاری از بیماریهای روانی مدرن است و مسئولیتپذیری مدنی با وصل کردن فرد به جریان خروشان زندگی اجتماعی سلامت روان او را تضمین میکند. ما در پاکار تلاش میکنیم با شکستن سد بیتفاوتی جریانی از همدلی را در رگهای جامعه جاری کنیم.
مسئولیت پذیری های کوچک و اثرات پروانهای
یک سوءتفاهم بزرگ درباره مسئولیتپذیری مدنی وجود دارد و آن این است که افراد تصور میکنند برای مسئول بودن باید کارهای خارقالعاده و بزرگ انجام دهند یا باید ثروتمند و قدرتمند باشند. این تصور غلط باعث میشود بسیاری از افراد معمولی خود را ناتوان بپندارند و کنار بکشند. اما حقیقت این است که بافت جامعه از هزاران تار و پود کوچک ساخته شده است و هر کنش کوچک میتواند اثرات بزرگی داشته باشد.
نظریه اثر پروانهای در اینجا مصداق کامل دارد. آموزش یک ساعت درس به کودکی که در معرض ترک تحصیل است میتواند مسیر زندگی او و نسلهای بعد از او را تغییر دهد. کاشتن یک نهال یا پاکسازی یک کوچه شاید در نگاه اول ناچیز باشد اما وقتی در مقیاس یک پلتفرم اجتماعی ضرب میشود موجی از تغییر ایجاد میکند. پاکار با خرد کردن پروژههای بزرگ به فرصتهای داوطلبی کوچک به همه افراد جامعه نشان میدهد که مسئولیتپذیری مدنی نیازی به قهرمان بودن ندارد بلکه نیازمند استمرار و حضور است.
مسئولیتپذیری به عنوان یک مهارت آموختنی
بسیاری فکر میکنند حس مسئولیت یک ویژگی ذاتی است که برخی دارند و برخی ندارند. اما نگاه ما در پاکار این است که مسئولیتپذیری مدنی یک مهارت است که مانند هر مهارت دیگری نیاز به تمرین و آموزش دارد. همانطور که با ورزش کردن عضلات بدن قوی میشود با مشارکت در کارهای داوطلبانه نیز وجدان و تعهد اجتماعی تقویت میشوند.
پاکار در واقع یک باشگاه اخلاقی است. فردی که برای اولین بار وارد پلتفرم میشود ممکن است تنها با یک کنش ساده شروع کند اما همین تجربه موفق و حس خوبی که دریافت میکند او را برای پذیرش مسئولیتهای بزرگتر آماده میسازد. ما بستری فراهم میکنیم که در آن تمرین مسئولیتپذیری در محیطی امن و حمایتگر ممکن شود. این فرآیند تربیتی در بلندمدت نسلی از شهروندان آگاه و توانمند را تربیت میکند که بزرگترین سرمایه برای آینده کشور هستند.
تعهد به آینده و عدالت بیننسلی
مسئولیتپذیری مدنی تنها محدود به زمان حال و آدمهای اطراف ما نیست بلکه شامل تعهد ما نسبت به آیندگان نیز میشود. مفهومی که تحت عنوان عدالت بیننسلی شناخته میشود ریشه در همین مسئولیتپذیری دارد. زمینی که ما روی آن زندگی میکنیم و فرهنگی که در آن نفس میکشیم ارثیهای نیست که مالکش باشیم بلکه امانتی است که باید آن را حفظ کنیم و حتی بهبود بخشیم و به نسل بعد تحویل دهیم.
فعالیتهای داوطلبانهای که در حوزه محیط زیست یا آموزش یا فرهنگسازی انجام میشود در واقع سرمایهگذاری برای فرزندانی است که هنوز متولد نشدهاند. یک شهروند مسئول زمان حال خود را فدای آینده نمیکند اما طوری زندگی میکند که آینده قربانی حال نشود. پاکار با هدایت فعالیتهای داوطلبانه به سمت توسعه پایدار تلاش میکند این بعد زمانی از مسئولیتپذیری را نیز پوشش دهد و نگاه کاربران را از جلوی پایشان به افقهای دوردست معطوف کند.
بازتعریف رابطه دولت و مردم
رشد مسئولیتپذیری مدنی به معنای نفی وظایف دولتها نیست بلکه به معنای تغییر جنس رابطه میان حاکمیت و مردم است. در یک جامعه نابالغ مردم مانند کودکانی هستند که انتظار دارند دولت مانند پدری مقتدر تمام نیازهایشان را برطرف کند. اما در یک جامعه بالغ که مسئولیتپذیری مدنی در آن نهادینه شده است مردم شرکای فعال در اداره امور هستند.
این مشارکت فعال بار سنگین و ناکارآمد بوروکراسی را کاهش میدهد و اجازه میدهد انرژی دولت صرف امور زیرساختی شود در حالی که مردم با خلاقیت و چابکی خود مشکلات محلی و اجتماعی را حل میکنند. پاکار به عنوان یک پلتفرم واسط نقش کلیدی در تنظیم این رابطه جدید دارد. ما فضایی را ایجاد میکنیم که در آن مردم منتظر بخشنامهها و بودجههای دولتی نمیمانند بلکه با تکیه بر توان خودشان دست به کار میشوند و راهحل میسازند.
اخلاق مراقبت در برابر اخلاق سود
در دنیای تجارت همه چیز با سود و زیان مالی سنجیده میشود اما در دنیای مسئولیتپذیری مدنی معیار سنجش اخلاق مراقبت است. اخلاق مراقبت میگوید ما در قبال هر چیزی که آسیبپذیر است مسئولیم. این آسیبپذیر میتواند یک کودک کار باشد یا یک سالمند تنها یا حتی یک درخت خشک شده در خیابان. مسئولیتپذیری مدنی یعنی بیدار شدن حس حساسیت نسبت به رنج موجود در جهان.
پاکار تلاش میکند این منطق مراقبت را در کنار منطق اقتصادی بازار بنشاند و حتی آن را پررنگتر کند. وقتی کاربری در پاکار فعالیتی را انتخاب میکند او بر اساس سود مالی تصمیم نمیگیرد بلکه بر اساس ندای درونی مراقبت عمل میکند. ترویج این نوع نگاه میتواند تعادل از دست رفته جهان سرمایهداری امروز را تا حدی بازگرداند و لطافت انسانی را به روابط خشک اجتماعی تزریق کند.
مسئولیت پذیری به مثابه آزادی
در پایان باید بیان کرد که مسئولیتپذیری مدنی در عین حال که نوعی تعهد و قید است عین آزادی است. انسان مسئول آزاد است زیرا اسیر جبر محیط و شرایط نمیشود. او انتخاب میکند که اثر بگذارد و انتخاب میکند که جهان را آنگونه که میخواهد بسازد نه آنگونه که هست بپذیرد.
فرد بیمسئولیت شاید در ظاهر آزاد و رها به نظر برسد اما در واقع برگی در دست باد حوادث است. اما شهروند مسئول لنگرگاه ثباتی است که جهت باد را تشخیص میدهد و بادبانهای جامعه را تنظیم میکند. پاکار دعوتنامهای است برای این آزادی باشکوه. ما از همه دعوت میکنیم که طعم شیرین مسئول بودن را بچشند و ببینند که چگونه پذیرفتن باری از دوش جامعه میتواند باری از دوش روح خود انسان بردارد و او را سبکبال کند. این چیزی است که امیدواریم هر کاربری آن را کشف کند.
برای مطالعه بیشتر در این زمینه میتوانید به منابع زیر مراجعه فرمایید:
قرارداد اجتماعی اثر ژان ژاک روسو
توسعه به مثابه آزادی اثر آمارتیا سن
